ปัญหาใหญ่ของนักเรียนเศรษฐศาสตร์ไทยเมื่อถึงคราวสมัครเรียนต่อปริญญาเอกก็คือ “ขาดข้อมูล” โดยเฉพาะอย่างยิ่งสำหรับผู้ที่สนใจศึกษาวิชาเศรษฐศาสตร์นอกกระแสหลัก
คณะเศรษฐศาสตร์ของมหาวิทยาลัยส่วนใหญ่ในสหรัฐอเมริกาล้วนเป็นป้อมปราการแห่งสำนักเศรษฐศาสตร์กระแสหลัก กระนั้น ยังมีหลายมหาวิทยาลัยที่นำเสนอหลักสูตรเศรษฐศาสตร์ที่ “แตกต่าง” และเต็มไปด้วยความ “หลากหลาย” ดังจะได้เล่าสู่กันฟัง ในบทความนี้
เส้นทางชีวิตของ “คนนอกคอก” ย่อมมิเคยโรยด้วยกลีบกุหลาบ ชะตากรรมของนักเศรษฐศาสตร์นอกคอกก็มิผิดแผกจากคนนอกคอกในแวดวงอื่น ไม่ว่าจะเป็นที่แห่งใดในโลก และไม่ว่าจะยุคสมัยใดก็ตาม
“นักเศรษฐศาสตร์นอกคอก” ซึ่งส่วนใหญ่เป็นฝ่ายซ้ายและเสนอเรื่องเล่าที่ต่างจากเรื่องเล่าของเศรษฐศาสตร์กระแสหลัก ถูกตราหน้าอย่างง่ายดายว่าเป็นพวกหัวรุนแรงและเป็นอันตรายต่อสังคม โดยเฉพาะอย่างยิ่งในยุคต่อต้านคอมมิวนิสต์หรือยุคเผด็จการทหาร
ปรากฏการณ์ในวงวิชาการเศรษฐศาสตร์ ด้านหนึ่งนำมาซึ่งความมหัศจรรย์ใจและความน่าตื่นเต้นที่นักเศรษฐศาสตร์สามารถนำระเบียบวิธีทางวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ ที่มีแบบแผนชัดเจน มีความเป็นสากล สามารถทดสอบข้อมูลจากประจักษ์พยานข้อเท็จจริง สร้างทฤษฎี และทำนายผลในอนาคตได้ มาใช้อธิบายพฤติกรรมของคน บริษัท หรือสังคม ที่มีชีวิต มีวัฒนธรรม มีค่านิยม เคลื่อนไหวไม่หยุดนิ่ง และมีความสลับซับซ้อน อย่างเป็นที่ยอมรับในวงวิชาการ
แต่หากเรามองอีกด้านหนึ่ง ระดับความเป็นวิทยาศาสตร์ที่สูงขึ้นมิใช่ได้มาโดยมิต้องเสียต้นทุน หากต้องแลกมาด้วยการละเลยปัจจัยอื่น ๆ ที่ส่งผลต่อพฤติกรรมของหน่วยเศรษฐกิจ เช่น ปัจจัยทางการเมือง สังคม วัฒนธรรม หรือสถาบัน ซึ่งยากจะวัดค่าได้อย่างเป็นวิทยาศาสตร์ (แท้ที่จริงแล้ว ตัวแปรทางเศรษฐกิจก็ใช่จะวัดค่าได้อย่างเป็นวิทยาศาสตร์ได้อย่างน่าพอใจนัก) โดยทั่วไป นักเศรษฐศาสตร์มักกำหนดข้อสมมติให้ตัวแปรเหล่านี้ถูกกำหนดมาอยู่แล้ว และไม่เปลี่ยนแปลง ตัวแปรทางเศรษฐกิจเท่านั้นที่ถูกให้น้ำหนักอย่างมีนัยสำคัญในการวิเคราะห์พฤติกรรมทางเศรษฐกิจ
ตัวแปรหรือปัจจัยทางการเมือง สังคม หรือสถาบัน ดูจะกลายเป็นสิ่งแปลกแยก และไร้ที่ทางมากขึ้นในวงวิชาการเศรษฐศาสตร์กระแสหลักมาตรฐาน แม้ว่าเศรษฐกิจ การเมือง และสังคม เป็นสิ่งที่มิอาจแยกขาดจากกันก็ตาม
ธรรมศาสตร์เมื่อวานนี้ ธรรมศาสตร์วันนี้
เมื่อวานนี้ ผมไปงานปฐมนิเทศนักศึกษาใหม่ของคณะที่รังสิต อาจารย์กับนักศึกษาไปถ่ายรูปหมู่กันที่อนุสาวรีย์ป๋วยหน้าอาคารเรียนรวม ผมชี้ให้เพื่อนอาจารย์ดูแผ่นจารึกถ้อยคำของ อ.ป๋วย ข้างอนุสาวรีย์
เพื่อนผมถ่ายรูปมาลงเฟซบุ๊ก แล้วเขียนว่า “ป้ายที่ถูกลืม”
การเป็นครูบาอาจารย์มันดีตรงที่เปิดโอกาสให้เราได้เจอ ‘คนหน้าใหม่’ ในชีวิตทุกๆ ปี … บางคนช่วยจุดไฟเติมพลังในใจเราไม่ให้มอดดับ บางคนช่วยพาเราย้อนมองเห็นตัวเองในอดีต บางคนเตือนให้เรามองโลกแบบไม่ทิ้งอุดมคติด้วยคำถามอันซื่อใสแทงใจดำ บางคนช่วยตบหัวเราให้กลับคืนสู่โลกความจริงเบื้องหน้า บางคนช่วยให้เราไม่ลืมคำตอบว่าตัวเรามาเป็นอาจารย์ทำไมแต่แรก
ผู้คนจำนวนมากในประเทศเหล่านั้นอาจเลือกทางผิด คิดว่าเผด็จการทหารเป็นทางออก พวกนักเศรษฐศาสตร์ก็แอบชอบสนับสนุนให้ยกอำนาจการทำนโยบายสาธารณะให้เหล่าเทคโนแครตเสียเลยจะดีกว่า
ร็อดริกพยายามจะบอกเราว่า นั่นไม่ใช่ทางออก เพราะวิถีอำนาจนิยมเหล่านั้นบั่นทอนอนาคตของประชาธิปไตยในระยะยาว เหตุผลสำคัญคือ มันกั้นขวางการพัฒนา ‘วัฒนธรรม’ ที่สำคัญในการสร้างประชาธิปไตย นั่นคือ การประนีประนอมหาจุดร่วมแบบไม่สุดขั้วระหว่างประชาชนกลุ่มต่างๆ ตราบเท่าที่ทหารมีอำนาจสูงสุด ประชาชนแต่ละกลุ่มจะมัวแต่คิดหาทางวิ่งเข้าหาหรือเอาชนะใจผู้มีอำนาจ แทนที่จะมุ่งต่อรอง แลกเปลี่ยน เอาชนะใจประชาชนกลุ่มอื่นๆ ด้วยกันเอง
กสทช.เป็นองค์กรสำคัญมากนะครับ ถ้าทำงานดีๆ จะช่วยปฏิรูปสื่อ ปฏิรูปประชาธิปไตย และมีบทบาทคุ้มครองผู้บริโภคได้มากเลย คงไม่มีใครอยากเห็น กสทช.มุ่งแต่จะปิดกั้นสื่อ รับใช้รัฐบาลทหาร และเอาแต่คุ้มครองประโยชน์ของกลุ่มทุน
และการปกป้องตัวเองนี่ก็เอาแต่พองาม นิดๆ หน่อยๆ ก็พอครับ หันไปมุ่งปกป้องผลประโยชน์ของผู้บริโภคมากๆ จะดีกว่า
เรา (รวมถึง กสทช.) น่าจะดีใจที่มีคนมาช่วยจับตาตรวจสอบเพื่อให้ กสทช.ทำงานได้ดีขึ้นนะครับ โครงการ NBTC Policy Watch พยายามทำงานนี้มาต่อเนื่องบนฐานวิชาการ ไม่ใช่วิจารณ์ด้วยอารมณ์ แต่การออกมาวิจารณ์หรือแถลงข่าวแต่ละครั้งมีงานวิจัยหนุนหลังทุกครั้งนะครับ และที่ผ่านมา จะจัดแถลงข่าวหรือสัมมนาเรื่องอะไรก็เชิญฝั่ง กสทช.ให้มาวิจารณ์กลับและแลกเปลี่ยนกันตลอด ครั้งนี้ก็เช่นเดียวกัน เปิดพื้นที่ให้ กสทช.ได้ชี้แจงบนเวทีสาธารณะที่โครงการจัดอย่างเต็มที่ ไม่มีการพูดจาแบบดิสเครดิตหรือตั้งหน้าตั้งตาด่า กสทช. ทางเดียว ถ้ามีเรื่องให้ชมได้ ก็ชมตลอด แต่มันไม่ค่อยจะมี
แถลงการณ์คัดค้านรัฐประหาร 22 พฤษภาคม 2557
พวกเรา ….. ตามรายนามด้านล่างนี้ ขอคัดค้านการรัฐประหารเมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม 2557 โดยคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) เนื่องจากเป็นการกระทำที่ทำลายระบอบและวัฒนธรรมประชาธิปไตย ลิดรอนสิทธิเสรีภาพในการมีส่วนร่วมทางการเมืองของประชาชน ละเมิดหลักนิติธรรม และบั่นทอนโอกาสในการปฏิรูปประเทศไทย
การแก้ไขวิกฤตการณ์ทางการเมืองด้วยวิถีทางนอกระบบย่อมไม่สามารถจัดการกับปัญหาต่างๆ ที่ซับซ้อนและล้วนเป็นปัญหาเชิงโครงสร้างได้อย่างแท้จริง กลับจะยิ่งทำให้ปัญหารุนแรงขึ้น ทวีความขัดแย้งให้หนักหน่วงขึ้นในระยะยาว จนอาจนำไปสู่โศกนาฏกรรมของสังคมในอนาคต
พวกเรามารวมกลุ่มกันทำรายการ ‘วัฒนธรรมชุบแป้งทอด’ ร่วมกับ Thai PBS ในนาม ‘บริษัท ดิวันโอวันเปอร์เซนต์’ (The 101 percent Co.Ltd.) เพราะอยากสำรวจและค้นหาคำตอบเกี่ยวกับวัฒนธรรมร่วมสมัยและวิธีคิดของสังคมสมัยใหม่ เราอยากเรียนรู้ว่าเบื้องหลังของวัฒนธรรมหนึ่งคืออะไร มันมีโครงสร้างทางเศรษฐกิจ การเมือง และสังคมอะไรหนุนหลังค้ำยันให้วัฒนธรรมนั้นเกิดขึ้น คงอยู่ พัฒนา จนกระทั่งเสื่อมถอยและดับไป และวัฒนธรรมที่ว่าส่งผลอย่างไรต่อพวกเราทุกคนในฐานะสมาชิกของสังคมบ้าง
สำหรับพวกเราแล้ว นิยามคำว่า ‘วัฒนธรรม’ คือวิถีชีวิตรอบตัวพวกเราทุกคน เป็นวิถีชีวิตที่มีชีวา เปลี่ยนแปลงเลื่อนไหลตลอดเวลา ไม่หยุดนิ่งแช่แข็งอยู่กับที่ และเป็นวิถีชีวิตที่มีความหลากหลาย มิได้มี ‘ความดี ความงาม ความจริง’ เพียงชุดเดียว เราเชื่อว่าวัฒนธรรมเป็นของพวกเราทุกคน มิใช่ถูกผูกขาดความเป็นเจ้าของโดยรัฐ
หากเราเชื่อมั่นในความหลากหลายทางวัฒนธรรมในฐานะวิถีชีวิตรอบตัวเช่นนี้แล้ว วัฒนธรรมก็กลายเป็นเรื่องใกล้ตัวและเป็นเรื่องสนุกชวนตั้งคำถามได้ไม่ยาก
ยิ่งตั้งคำถามให้ถูก ก็ยิ่งสนุก
28 สิงหาคม 1963 มาร์ติน ลูเทอร์ คิง จูเนียร์ กล่าวสุนทรพจน์แห่งประวัติศาสตร์ ‘ข้าพเจ้ามีความฝัน’ เบื้องหน้าฝูงชนกว่า 250,000 คน ณ อนุสรณ์สถานลิงคอล์น กรุงวอชิงตัน ดี.ซี.
สุนทรพจน์ที่ต่อสู้กับ ‘ความจริง’ ด้วย ‘ความฝัน’ … ‘ความฝัน’ ที่ย้อนกลับไปเปลี่ยนโลก ‘ความจริง’ จากโหดร้าย สู่เสรีและยุติธรรม
ขอร่วมรำลึก 50 ปี แห่ง ‘ความฝัน’ ของ ดร.คิง ด้วย ‘ข้าพเจ้ามีความฝัน’ ภาคภาษาไทย ที่ผมแปลไว้สำหรับหนังสือ ‘สุนทรพจน์ก้องโลก’ (Speeches that changed the world)